کلاس212

به نام خدا

نظر اول:

مسعود فرزاد  حافظ صحت کلمات ج2 ص781-783  

         ط خ ی ع:بیا که پرده ی گلریز هفت خانه ی چشم
                   ن:بیا که پرده ی کل زیر هفت کاری چشم
                   ک: بیا که نقش رخت زیر هفت پرده ی چشم
                   ل:بیا که پرده ی گل زیر هفت خانه ی چشم
                   له:بیا که نقش رخت زیر هفت خانه ی چشم
              ق عه:بیا که نقش تو در زیر هفت پرده ی چشم
مسائل متعدد و مشکل مربوط به تصحیح این مصرع را محض تسهیل کار و روشن شدن روش تحقیق میتوان به چند مسئله محدودتر و مشخص تر به شرح ذیل.به ترتیب اهمیت تقسیم کرد:
الف:هفتگانه.ص:بخیه کاری.ط خ ی ل ع : هفت خانه. ن : هفت کاری.کمتر شک است در اینکه آنچه اینجا مورد اشاره است هفت پرده ی چشم یا طبقات هفتگانه ی چشم است.از اینرو"بخیه کاری"(یگانه قرائتی که شامل کلمه ی هفت نیست)مبهم بلکه مردود است.اساسا از مشاهده ی این کلمه مرکب تعجب کردم و موفق نشدم اساسی برای موجه ساختن آن در این مصرع پیدا کنم.(هفت کاری) که نیز منحصرا در ن ضبط شده است نامصطلح و مبهم است و در فرهنگ دکتر معین یافت نمی شود .هفتگانه را بر هفت خانه مرجح می دانم زیرا به (پرده)مربوط مربوط می شود و بسادگی وصف هفت لا بودن آن را می کند.پرده هفت خانه مستلزم آنست که انسان به فکر خانه های هفتگانه ی پرده بیفتد در حالی که پرده( خانه) ندارد .متن مطابق ضبط منحصر در نسخه م است و م از این حیث خدمت دقیقی به حافظ کرده است.اتفاقا (بخیه کاری) نیز منحصرا در ص و( هفت کاری )منحصرا در ن ضبط شده است  و این نسخ نیز در حد خود به حافظ خدمت کرده اند.حسن دیگر( هفتگانه) آن است که همراه( گلریز) بعنوان صفت برای پرده ذکر شده است و از( هفت خانه) با (گلریز) مناسبتر است.به عبارت دیگر (پرده گلریز هفتگانه) از( پرده گلریز هفت خانه )عبارت فصیح تر و یکدست تر است.
ب:  پرده ی گلریز.ن:پرده کل ریز
                         ل:پرده ی گلریز 
                           ک له:نقش رخت ریز
                          ق عه:نقش تو در زیر
 
لغت نامه ی دهخدا به نقل از آنندراج و رشیدی( گلریز) را چنین معرفی میکند:پارچه ای که گلهای سرخ در آن بافند بیت ذیل را نیز از سیف اسفرنگ بعنوان شاهد مثال آورده است:
 ز زیر پرده ی گلریز شب سوی خورشید    سحر به چشم تباشیر خنده زد  یعنی...

بیت مورد بحث از حافظ را نیز بعنوان شاهد مثال دیگری آورده است.
در فرهنگ دکتر معین نیز عین این مطالب درج شده است.از اینرو کمتر میتوان شک داشت که آنچه مورد اشاره در این بیت حافظ است (پرده ی گلریز) به معنی پارچه دارای گلهای سرخ است .پس ن(کل زیر)ول (گل زیر)مردود هستند.از طرف دیگر (پرده )صحیح است نه (نقش رخت) له ک یا (نقش تو) ق عه .
هر دو نسخه بدل اخیر تصرف جدید به نظر میرسند و تصرف کنندگان چون مفهوم پرده ی گلریز را درک نکرده اند به نقش متوسل شده اند.

ج :پس از روشن شدن تکلیف( هفتگانه) احتیاجی به بحث مفصل درباره ی (هفت پرده )که ضبط ک ق عه باشد در میان نیست.این منابع جدید پس از حذف عبارت (پرده گلریز) در قسمت اول مصرع و گذاشتن( نقش رخت) یا (نقش تو) بجای ان کلمه ی( پرده )را به قسمت اخیر مصرع منتقل کرده (هفت پرده چشم )را که با این ترتیب عبارت مغلوط و غیر لازمی است تحویل ما داده اند.
د-سحر گه به کارگاه . غیر از ن:به تحریر کارگاه .چنانکه ملاحظه میشود همه منابع من سوای نسخه ن کلمه ی (تحریر) را اینجا ضبط کرده اند و تا کنون کمتر توجه شده است به اینکه این کلمه در این محل بکلی بیمعنی است .کشیدن به تحریر و یا تحریر کشیدن یعنی چه؟همچنین تحریر کارگاه چه معنی میدهد؟هیچ معنی( تحریر) با این دو عبارت مناسب نیست.
سوای (نوشتن) که مسلما معنی منظور در این مصرع نیست معنایی که برای (تحریر )در لغت نامه ی دهخدا ضبط شده است چنین است:
(خط های باریک که از مو قلم بر نقوش و تصاویر کشند (غیاث اللغات)
خطوطی که بر گرد کاغذ خطوط و تصاویر کشند(انندراج)
خطوطی که نقاش دور تصویر میکشد (فرهنگ نظام)
بی احتمال نیست که اینجا( تحریر) ضبط مغلوط از کلمه ی دیگر باشد که عجالتا صورت صحیح ان در دست ما نیست و یک معنی آن عبارت از قسمتی از کارگاه پارچه بافی باشد.بهر حال متن را مرجح میدانم و ن که یگانه منبع من است که (سحر گه )به جای( تحریر) ضبط کرده خدمت دقیقی به حافظ کرده این مصرع را از ابهام نجات بخشیده است .بعید نمیدانم که اساسا قرائت صحیح را بدست داده باشد و خود کلمه ی تحریر به مناسبت شباهت کتابتی غلط خوانده ی (سحر گه) باشد.

بطور خلاصه به نظر من این بیت را عجالتا باید چنین معنی کرد:وقت سحر است ما به خیال تو مشغولیم و از چشم خود اشک گلگون میریزیم.
در پایان این بحث مفصل و پیچیده برای آنکه نکته ای تحقیقی حتی المقدر فوت نشود ناگفته نمیگذارم که چاب لکنهور متن و توضیحی درباره ی این بیت بشرح ذیل ضبط کرده است ولی بنابر آنچه قبلا در ضمن یادداشتهای خود درباره ی این بیت ارائه کردم من با متن و توضیح مزبور موافق نیستم.
از چاب لکنهور :

بیا که پرده ی گل زیر هفت خانه ی چشم کشیده ایم به  تحریر  کارگاه  خیال
 یعنی بیا که پرده گل  زیر هفت پرده چشم بر روی کارگاه خیال کشیده ایم .یعنی برای خیال تو از بسکه نازک است پرده گل را زیر خیال کشیده ایم .تا از چشم یا از اشک آزاری به تو نرسد ای معشوق.